مولانا و سیروس شاملو

یک بار برای همیشه بیاییم غزل 1786 دیوان کبیر را درست بخوانیم و باور کنیم هم به سود ماست هم به سود ِ شاعر بلخی. مولوی در دیوان شمس هزاران بار از "یوسف" نام برده است اگر سرسختی به خرج ندهیم و کلاه را قاضی کنیم استفاده افراطی از این نام دلیل خاصی داشته است!
دزدیده! (ای دزدیده شده! ای مفقود! ای یوسف)،
چوون جان می‌روی، زَندَر میان ِ جان ِ من
....
( ای مفقود در فقدان ِ خود جان من نیز چون تو رفته است)...
در خوانش ِ عمومیت یافته و ناصحیح می‌خوانیم:
دزدیده چون جان می روی اندر میان جان من
یعنی:
( یواشکی مثل جان در جان من می‌آیی یا به عبارتی مرگ تو به من جان داده است!!)
و معلوم نیست اگر شاعر جان گرفته پس چرا در ادامه غزل می‌گوید "بی پا و سر کردی مرا"!
اما من حرف دیگری داشتم راستش اینجا دیگر برایم مهم نیست غزل را چگونه تحریف می کنید و خون شمس را چگونه می‌شویید:
شباهت ِ گمشدن یوسف و گمشدن و قتل شمس تب‌ریز به انگیزه‌ی حسادت ِ اقوام محکم‌ترین دلیل تکرار ِ نام ِ یوسف در دیوان کبیر است. اقوام یوسف به کینه و حسادت یوسف را به چاه انداحتند و اقوام مولوی (به سرکرده‌گی ِ کرآخاتون وفرزندش) شمس را مفقودالاثر کردند! حالا در تاریخ ِ ساخته‌گی ( و معلوم نیست کدام تاریخ ساخته‌گی نیست!) می‌خوانیم اگر کراخاتون همسر دلبند مولوی نبود چشمه‌های ذوق ِ شاعرانه در شاعر می‌خشکید! پرسشی اینجا مطرح است: شاعر که در هزاران بیت نامی از همسر دلبندش نیاورده و تجلی جاودانه‌ی کرآخاتون را توی کاسه‌ی آینده‌گان ِ متوهم نگذاشته و مجموعه‌ای به نام ِ " کراخانون و چرنگ و چنار " تحویل جماعت مجنونی نداده چرا باید چشمه‌های ذوق‌اش مثل فیلم هندی بدست کرآخاتون جوشیده باشد! اتفاقا موضوع بعکس است. نظر مولوی را در مورد اقربا و نزدیکان بشنویم:
روزی محمدبک شود روزی پلنگ و سگ شود گه دشمن بدرگ شود گه والدین و اقربا!
ای خواجه این ملالت تو ز آه اقرباست با هر کی جفت گردی آنت کند جدا
هر آن کو گشت بی خویش اندر این بزم ز خویش و اقربا رسته ست، هیهات
جان ِ کلام در رباعی روشنی از شاعر به بی‌حاصل بودن ِ نصایح شاعربه همسرش اشاره دارد و این که حرف توی گوش ِ برخی از مخاطبان نزدیک که شیفته‌ی قدرت و طلا جواهر هستند فرو نمی‌رود.
آمد به برم چون بَر ِ من زر پنداشت
چون دید که زر نیست، وفا را بگذاشت
از حلقه‌ی گوش او چنین پندارم
کانجا که زر است ، گوش می‌باید داشت!؟
در این مورد می‌توان مولوی را بیشتر از دیگر شاعران ایران اهل واقعیت و حقیقت دانست درحالی که برخی ادیبان ما هرچند ادعای مدرنیزم و تجدد می‌کردند اما رفتار ِ فراواقعی ِ آنها به گسترش ِ توهم ِ توده ها ، یاری رسانده است.

مقابل به مِثل

سوختم

خاکسترم

بر تخته‌چوب ِ سه روز بی‌خبری

زیر نور مرده‌شوی ِ تلفن ِ همراه

جشنواره‌ای که در آن لوده‌گان ِ کاه‌تپان بسیارند.

تا ز کرانه آمدی

گِل ِ موها را شستی

همه‌ی نواهایت را ساز کردی

دیگر

بر شاسی‌های پیانو گریه مکن

فاصله‌ی پنجم را بگیر

هیچکس به هیچکس نزدیک نیست.

 لهیب ِ حقیقت بر آتش ِ غزل 

رباعيات خيام در حقیقت نقد و بررسی محتوایی ِ اندیشه‌ی مذهبی و تلقی از جهان هستی بطور کلی از دیدگاهی انسان خدایی  است. این نوشتار هم مؤید همسویی ما با این شاعر ایرانی نیست بلکه صرفا گزارشی از روش کار او را به استحضار اهل عبادات می‌رسانیم و بس و الهی خیام ِ کافر به جهندم برود که این حرفها را زده است!‌

 در مقال پیشین یادآور شدیم چگونه خیام مبحث ِ رحمت و حق را  از هم زیرکانه جدا کرد. بحثی که از دیدگاهی قرآنی هم منطقی به نظر می‌رسید:

الدُنیا سجْن ُ المُومِن ِ وَ جَنَّتُه الکافِر ِ

این جهان زندان مومن و بهشت ِ کافراست

وقتی این دنیا بهشت برای کافر است برای چه باید به رحمت خدا در این جهان دل بست؟ این رحمت بر اساس قرآن نیز در این دنیا بر مؤمن واجب نیست. شاید حرف نیکلسون صحیح باشد که عقاید همه‌ی فرق اسلامی بر قرآن مبتنی است اما این حرف به معنای آن نیست که همه‌ی فرق بر طبق اندیشه‌های قرآنی گام برمیدارند. این سوءتفاهم باعث شده اکثر مصححان و استخراج کنندگان نسخ  کهن، رنسانس اسلامی را پشت گوش اندازند و اصلا به روی خود نیاورند که اخوان الصفایی وجود داشته است و انسان قرار است روزی سرنوشت خودش را در این دنیا به دست بگیرد و امر ِ لاجرم  و آسمانی را انکار کرده و در تکاپوی درونی به مقامی برسد که سجده‌گاه ِ فرشته گان شود.

بی جهت  دان عالم ِ امر ای صنم

بی جهت تر باشد امر ِ لاجرم

اندیشمندانی چون خیام و مولوی معتقد بودند سرشت الهی در انسان است و این سرشت باید رؤیت‌پذیر شود و تجلّی یابد. آنان موضوع ِ روح را بیرون از انسان  انکار می‌کردند و جلوگیری از گسترش اندیشه‌ی آنان وحشت از آن بود که در ادامه ، انکار خدا به منزله‌ی خالق نیز مطرح شود.

می‌گفت در بیابان ، رند ِ دهن دریده

صوفی خدا ندارد! او نیست آفریده !  (مولوی)

از نظر مولوی و خیام ، راهبی چون شمس .. (بایزید و حلاج) " اختیار" معنای دیگر ِ " عشق " است و جبر و چوبخط محدودیت تفکر انسانی است به همین دلیل کوچک این شاعران ضد نظام جباریت و آنارشیست هستند و نظامی و بنیادی و فتوایی  به غیر بنیادهای عاشقانه نمی‌شناسند حال در کنار این اجبار، عقل معاش، سیاست، تدبیر و مصلحت،  بازارگانی و نفس ِ گندیده‌ی مال‌خود کُن ، چرتکه و ماشین حساب ِ سامسونگ  ِ مرسوم را جای دهید:

عشق بر دل می نهد بنیاد را

--

 ای برادر تا توانی عشق ورز

مذهب ّ ما گیر  و این فتوای ِ ما

محکومیت مولانا بخاطر این همانی ِ وحی در پیامبران و انسان‌های عادی و درافتادن با اهل نبوّت است و عجیب است این شاعر در آتش تفتیش عقاید کباب نشده است و صرفا آثارش از پس قرون به دست مولاناشناسان ِ مولوی نشناس با تفاسیر من‌درآوردی به آتش کشیده شده است! وین لهیب حقیقت بر آتش غزل است.

کالبدشکافی ِ غزل 1371

بیت سوم این غزل سیزده بیتی چنین است:

ای پادشاه ِ صادقان، چون من منافق دیده‌ای؟

با زندگانت زنده‌ام، با مردگانت مرده‌ام

با دلبران و گلرُخان چون گلبنان بشکفته‌ام

با منکران ِ دِی صفت همچون خزان افسرده‌ام

اما منافقت ِ شاعر در چیست؟ او که مثل عموم مردم با زندگان زنده است و با مرد گان مرده‌است. او که با دلبران و گلرخان چون گلبنان بشکفته و با منکران ِ زمستانی همچو خزان افسرده است و آیا منافق از منکران افسرده می‌شود؟ منافق بودن مولوی صرفا زمانی مستدل جلوه می‌کند که ابیات فوق را بدین شکل اصلاح کنیم:

ای پادشاه ِ صادقان، چون من منافق دیده‌ای؟

با زندگانت مرده‌ام ، با مردگانت زنده‌ام

با دلبران و گلرخان همچون خزان افسرده‌ام

با منکران ِ دِی صفت چون گلبنان بشکفته‌ام !

تصحیح غزل به همینجا خاتمه نمی‌یابد بلکه در بخش‌های فوقانی و زیرین غزل نیز تاثیر می‌کند.

بیت دوم این غزل:

مستم ز خَمر ِ " مِن لَدُن " رو محتسب را غمز کن

مر محتسب را و تو را هم چاشنی آورده‌ام

اینجا هم پرسش ِ ما از خواننده و نه متعصبی که بیمارگونه ( مرادمریدی ) به اصالت ابیات ایمان دارد، ادامه می‌یابد. منافقت ِ شاعر در چیست؟ او که مثل عموم مردم ِ با ایمان  از خَمر ِ اشراق ِ الاهی مست است پس چه لزومی دارد به شخص ثالث امر کند برود سخن چینی کند و موضوع را به اطلاع محتسب برساند؟ مگر شاعر کاری خلاف شرع انجام داده است؟  اینجاست که تفاوت ِ " مِن لدُن " به کسره‌ی میم با " مَن  لدُن" به فتحه‌ی میم مشخص می‌شود:

مست است ز ِ خَمر ِ مَِن  " لَدُن " ! رو محتسب را غمز کن

مر محتسب را و تو را هم چاشنی آورده‌ام

یعنی از خَمر ِ من  "لَدون" هم مست است پس برو خبر را به گوش ِ مامور ِ شرعیات برسان که برای هردوی شما مزه فراهم است (چاشنی - شعر و غزل نیز هست). فقط به مدد ِ این نوع تصحیح می توانیم پای محتسب را وسط  ِ غزل بکشیم و شک نداریم دست‌اندازی به غزل 1371 کار ِ مولاناپژوهانی است که در طول تاریخ  دلسوزانه سعی در پالایش ِ آثار جلال بلخی از سخنان کفرآمیز داشته‌اند! از مولاناناشناسان ِ معاصر بگذریم که حتا نتوانسته‌اند درک کنند شاعر است که در صید و دام ِ عشق شمس گرفتار است بلکه تصور کرده‌اند شاعر در صید و شکار ِ شمس  همت کرده در غیر این صورت مقطع ِ صحیح و منطقی زیرین را:

خامش که بلبل باز را گفتا:  "چه خامش کرده‌ای؟"

گفتا:  "خموشی را مبین در صید ِ شه صد مُرده‌ام"

به چنین شکلی عرضه کرده‌اند:

خامش که بلبل باز را گفتا:  "چه خامش کرده‌ای؟"

گفتا:  "خموشی را مبین در صید ِ شه صد مَرده‌ام"

 برای پی بردن به این اختلاف کافی است بیت پیش را در نظر گرفته باشیم:

گر گویدم: "بیگاه شد، رو رو که وقت ِ راه شد"

گوید که: "این با زنده گو. من جان به حق بسپرده‌ام"

( اگر بگویم من : قضا شد برو که وقت طریقت و عبادت است او می گوید این حرفها را با آدم زنده بگو چون من در عشق حق مرده‌ام) مگر این که بیت پیش از مقطع از زبان شمس و بیت مقطع از زبان مولوی باشد. تنها در این صورت است که تصحیح پیشین یعنی:

خامش که بلبل باز را گفتا:  "چه خامش کرده‌ای؟"

گفتا:  "خموشی را مبین در صید ِ شه صد مَرده‌ام"

صحیح به نظر می‌رسد. خاموش باش شاعر که بلبل به باز ِ شاه ِ صادقان گفت چرا خاموشی و باز پاسخ‌اش داد خاموشی را نبین در خدمت به شاه و شکار برای او صد مَرده حلاجم.

بحث ِ " حق "  و  " رحمت "

از محتسبی که چشم بسته قلم  ِ شوم‌اش را زیر هر کتابت ِ منکران ِ رحمت آسمانی می‌کشد بر اساس ِ هر حذفی دوزارو ده شاهی ، توقع داشتم دوبیتی ِ خیامی را قلم بطلان بکشد هرچند همین قلم بطلان کشیدن‌ها به حق است که چون باد ِ بنیان کنی خود ِ محتسب را خواهد برد و حضور او و قدرت اوست که دلیل محکم ِ انکار رحمت است!  

اما از صادق هدایت ِ ظاهرا کافر بعید بود صرفا به دلیل عدم درک ، دوبیتی زیر را از خیام نداند:

ای سوخته‌ی سوخته‌ی سوختنی

ای آتش دوزخ از تو افروختنی

تا کِی گویی که برحقم رحمت کن

حق را تو کجا به رحمت آمیختنی؟

خیام در این دو بیت انسانی را مخاطب قرار داده است که خود را برحق دانسته و در عبادت خویش منتظر رحمت آسمانی است. به او می‌گوید:

ای کسی که سوخته‌ای و خودت به سوختبار و ذغال و هیزم تبدیل شده‌ای

ای انسانی که آتش جهنم از تو افروخته می‌شود

تا کِی دست به آسمان می‌بری و بر حق ِ خود طالب رحمتی؟

چرا حق را به رحمت وصل کرده‌ای؟

انسانی که حق دارد رحمتی بر او واجب نیست! در دوزخ تنها طالبان حق می‌سوزند و  نجات یافته‌گان (کافران واقعی) سُرو مُر و گُنده با دماغی چاق در خیابان سوت بلبلی می‌زنند!

جلال الدین بلخی در بخش پایانی  غزل ِ صدو چهل و چهارااز دیوان شمس،  به ئیدروژن سوزی ِ ستاره ی کوتوله  ( سُها = soha ) اشاره می کند.

غاشیه تبریز را برداشته جای ِ سُها

یعنی قیامت بجای ستاره سوزان ِ سُها ، تبریز را انتخاب کرده که جای منکران  است.

http://www.haftaseman.ir/webdb/article.asp?id=1282

ببب

  تصحیح ِ بخشی از غزل بیست و دوم  دیوان شمس:

اشكسته گان‌ را جانَ ها ، بسته­است‌ بَر امّيدِ تو 

کز دانش‌ ِ بی‌ حد  ِتو، پيدا شود فرهنگ‌ها

تا قهر را بر هَم‌ زند آن‌ لطف‌ ِ اندر لطف‌ ِ تو  

تا صلح‌ گيرد هر طرف‌ ، تا مَحو گردد جنگ‌ها

تا جُستنی نوعی‌ دگر، ره‌ رفتنی طرزی‌ دگر

پيدا شود در هر جِگر¹، در سلسله‌، آهنگ‌ها

از دعوت ‌و جذب‌ ِ خوش ِ آن‌ شمس‌ ِ تب­ريزان شود

هر ذره‌ انگيزنده‌ای‌ ، هر مور ْ شد سرهنگ‌ها²

یک ترجمه ی جانانه

Finalmene con l’aiuto di Luti shamlu abbiamo tradotto una poesia di Rumi e abbiamo scoperto che il poeta non parla sul funzionamento del flauto anzi parla sul sistema respiratorio che produce il canto e la poesia derivata dalla sensibilità interiore.

عاقبت به همیاری ِ لوتی شاملو توانستیم بخشی از اشعار مولوی را ترجمه کنیم.

دریافتیم که شاعر از  ارتعاش نی و فلوت سخن نمی گوید بلکه در مورد سیستم تنفسی حرف می زند سیستمی که آواها و نواهای شاعرانه را توسط  احساس آتشین پژواک می دهد.

آتش است این بانک نای و نیست باد

هر که این آتس ندارد نیست باد

È il sospiro ardente che fa vibrare  la trachea

non è soltanto l’aria

colui che non ha una fiamma interiore

sarà morto!

برگردان از ایتالیایی به فارسی :

آه  ِ آتشین است که نای ِ سینه را به نوا می اندازد

باد ِ هوا نیست!

کسی که این آه آتشین را در سینه ندارد

مرده ای بیش نیست.

مولوی در گوشه ی صحنه  در حال خوانش غزل دوم  ِ خود با صدای بلند است. در سمت دیگر صحنه جماعتی با ریتم و ضربان شعر او در رقص و پرتاب اند. مدعی و لاشعر سر می رسد و شاعر را نکوهش می کند که:

پدر جان چرا انقدر حجیم سروده ای این همه شعر به چه دردی می خورد؟ پُرگویی کرده ای .

مولوی در پاسخ به این بیت بسنده می کند - گر شعرها گفتیم پُر فربه شود دریا ز دُر

بعد شاعر در ادامه پاسخ به گروه رقصنده ی جفتک انداز اشاره می کند و می گوید:

از ذوق ِ شعر آخر، شتر خوش می کند پرتاب ها!

خوش به حال ِ شاعر که رقص های موریس بژار را روی غزلها ملاحظه نفرمود و گرنه قبل از وفاتش حتما هآراکیری می فرمود!

گزارش یک سرقت ادبی

کتاب هنر ایمایی ارسطوره و تاریخ تالیف سیروس شاملو در سال  1380  توسط انتشارات نگاه در تهران به چاپ رسید و پیش از آن تاریخ هیچ کتاب و مرجعی به مباحث این کتاب نپرداخته بود اما با کمال تعجب شش سال بعد یعنی در سال 1386 سازمانی به نام مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها ( سمت) با همکاری دبیرخانه‌ی جشنواره بین‌المللی تئاتر دانشگاهی ایران کتابی از ریچارد شکنر ترجمه‌ی مهدی نصراالله‌زاده  به چاپ رساندند که کلیه مطالب کتاب هنر ایمایی چون رفتارشناسی انواع و نگرش نمایشی به پیش تاریخ در آن با کلیه واژگان تازه بدون کسب اجازه  انعکاس یافته بود! جالب آن که موسسه‌ی انتشاراتی راتلج و مولف آمریکایی کتاب بارها به این موضوع مجازی اشارت داده است که مطالب کتاب ریچارد شکنر " نظریه اجرا" جز دو مورد یادداشتهایی است که ایشان بین سالهای 1966 – 1976 نوشته است !!  یعنی چهارسال پیش از انتشار کتاب هنر ایمایی و سالها بعد از مرگ زکریا رازی در ایران این آمریکایی  الکل را کشف کرده است! با این ترفند کودکانه مولف کتاب نظریه اجرا می‌توانست مدعی کشف نیروی برق هم باشد کافی بود کشف‌اش را به قبل از تولد ادیسون مربوط کند! سرقت فرهنگی از ایده‌ها و بطور کلی اندیشه‌هایی که در شرق پدیدار می‌شود کار تازه‌ای نیست و سازمان‌های مشکوک وابسته به خارج  که بعد از انقلاب مثل قارچ سبز شدند جهت خوش خدمتی فلاحتی و سنت خودحراجی به این سرقت‌ها دامن می زنند.

از این که محققان خارجی چون آقای ریچارد شکنر مطالب این کتاب را در کتاب " نظریه اجرا"ی خود بدون ذکر منبع منعکس نمودند سپاسگزارم  هرچند بد نبود به پاس حرمت قلم و  پرستیژ تحقیقی با منابع را هرچند جهان سومی بود ذکر می‌فرمودند تا باعث انبساط خاطر بومیان و سیاه پوستان ِ محقق شوند!

مصححان غزلهای دیوان شمس متخصص حذف لکه های شراب از آثار ادبی فارسی  بودند و احتمالا هستند. به این نمونه دقت کنید:

ای جان ِ بهار و دِی، وی حاتم ِ نقل و نی ِ

پر کن ز شکرخان ، مِی ، بوبکر ِ ربابی را

این بیت به صورت زیر تذهیب اخلاقی شده است:

ای جان ِ بهار و دِی، وی حاتم ِ نقل و می ِ

پر کن ز شکر   چون نِی ، بوبکر ِ ربابی را

یعنی بوبکر ربابی بیچاره و احتمالا خواننده  را بجای شراب از نی شکر پُرش کردند!!!!!!!

حلالی یا حرامی ؟

كم كم دارم به این نتیجه می­رسم کسانی که معتقدند نسخه فروزانفر صحیح ترین نسخه از دیوان کبیر است شعورشان را بکلی از دست داده­اند و فکر نمی کنم حالا حالا ها خدا آنها را شفا بدهد. اهل تذهیب و مخالفان شراب و بی خویشی چنان بلایی بر سر غزلهای مولانای بیچاره آورده اند که مخ آدم سوت بلبلی می زند! به بخشی از غزل 66 دیوان کبیر استخراج بدیع­الزمان فروزانفر و اعقاب و دارودسته­ی تيغ­كش و معاصران اهل زهد دقت کنید و بعد آن را با نسخه استخراجی ما مقایسه بفرمایید تا شما هم سوت بلبلی بزنید:

 غزل 66 دیوان کبیر استخراج فروزانفر

 ز خون ِ ما قصاصت را بجو ، این دَم  خَلاصت را

مَهِل ساقی  ِ خاصت را ، برای خاص و عامی را

بکَش  جام جلالی را ، فدا کن نفس وِ مایی را

مكن سُخره حَلالی را ، مخوان "باده" ، حرامی را

غلط کردار  ِ نادانی ، همه  نامی­ست یا نانی

تورا چون پخته شد جامی ، بگیر ای پخته ، خامی را

 تصحيح سیروس شاملو بر اساس نسخه فخرالمولوي

 ز خون ِ ما قصاصت را مجو ، این دَم  خَلاصت را

مَهِل ساقی  ِ خاصت را ، برای خاص و عامی را

بکَش  جام جلالی را ، فدا کن نفس وِ مایی را

مكن سُخره حَلالی را ، بخوان "باده" ، حرامی را

غلط کردو ز ِ  نادانی ، پی ِ  نامی­ست یا نانی

تورا چون پخته شد جامی ، بگیر ای پخته ، خامی را

 

بی تردید دنیای معاصر در کاربرد ِ سیستم حافظه ی الکترونیک  به نتایج شگفت انگیزی دست خواهد یافت نتایجی که همواره مطلوب نیست اما در بخش مثبت اندیش اتفاقات جالبی رخ نموده است. مثلا در روش تحقیق ِ ادبی ، انقلابی  نوین رخسارمی گشاید انقلابی که کلیه نسخ خطی موجود را بازخوانی و بازنویسی و استخراج خواهد کرد. یک مثال کوچک و دم دست. سابقا برای دانستن ِ اهمیت یک واژه (مطلب) در متن خاصی کتاب ها را ورق می زدند و در حاشیه یادداشت می کردند و بعد بعد از صرف ماه ها و سال ها طبیعتا یادداشت ها را گم می کردند! امروز  در زمانی کوتاه تر از دو ثانیه می توان دریافت مولانا در دیوان کبیر تنها یک بار از قوم مغول و ۲۶۱۴ بار از عشق  نام برده است

   نوعی از مصادره

گالیله نخستین کسی نبود که چهار قمر گردان به دور سیاره ژوژیتر( زئوس) را کشف کرد.  خطایش این بود که زبان فارسی نمی دانست و نمی دانست هزاران سال پیش از او  این سیاره در زبان شرقی (مشتری)  خوانده شده است و مشتری  وجه مشترک این اقمار بوده است. خجالت هم چیز نیکویی است:

مه برای مشتری بر تخت دل ، بر تخت دل           صد هزاران جان ِ حیران گِرد ِ تختش دنگ دنگ

 مولوی و نجوم

تردیدی نیست - مولوی در دیوان شمس ( و صرفا در دیوان شمس و نه آثاری که توی کاسه اش گذاشته اند  مثل فی مافیه) اندیشه  و فلسفه ی نجومی رصدخانه ی مراغه و نظریه ی جفت طوسی ِ خواجه نصیر را بازتاب داده است. به غزلی توجه کنید که در آن عناصر شناور منظومه شمسی درست در شرایطی به اطلاع عموم می رسد که هنوز جمعی خوابنما شده معتقدند زمین گرد نیست:

مَخُسب ای یار  ِ مهمان­دار امشب

که تو روحی و ما بیمار، امشب

برون کن خواب را از چشم  ِ اسرار

که تا پیدا شود اسرار ، امشب

اگر تو مشترییی گِرد ِ مَه گَرد

بگِرد  ِ گنبَد ِ دوّار ، امشب

شکار نَسر طایر کن به گردون

چو جان ِ جعفری ِ طیّار ، امشب

تو را دادند صیقل تا زدایی

ز هجران ازرَق ِ زنگار ، امشب

بحمدالله که خلقان جمله خفتند

و من بر خلقت و پرگار امشب

زهی  کر و فر و اقبال بیدار

که حق بی دار و ما بیدار ، امشب

اگر چشمم بخسبد تا سحرگه

ز چشم خود شوم بیزار ، امشب

اگر بازار خالی شد تو بنگر

به راه کهکشان ، بازار ، امشب

شب ِ ما روز  ِ آن استارگان ست!

که درتابید در دیدار ، امشب

اسد بر ثور برتازد به جمله

عطارد برنَهد دستار ، امشب

زحل پنهان بکارد تخم فتنه

بریزد مشتری دینار ، امشب

خمش کردم زبان بستم ولیکن

منم گویای ِ بی­گفتار ،  امشب

لا  به معنای "هیچ". نمونه ­ها:

چون هر کسی درخورد ِ خود یاری گزید از نیک و بد

ما را دریغ آید که خود فانی کنیم از بهر لا

معنی: چون هرکسی به اندازه ارزش خودش دست به انتخاب می­زند ما هم  حیف­مان آمد خودمان را  برای هیچ و پوچ به کشتن بدهیم!

ای تو دوا و چاره ام! نور  ِ دل ِ صدپاره­ ام                               

اندر دل بیچاره ­ام ، چون غیر ِ تو شد لا ، بیا

وَ لا= به فتحه­ی "واو" در صورتی که میان "واو" و "لا" فاصله باشد به معنای        ( و نه چیزی غیر از آن) نمونه:

چون سمندر در میان آتشش باشد مقام

هر که دارد در دل و جان این چنین شوق و  وَ  لا

منگر رنج و بلا را،   بنگر عشق و  وَ  لا را

منگر جور و جفا را، بنگر صد نگران را

گفتا که بسوزم اَر بیایم

کان سو همه عشق  بُد  وَ  لا بود

وِلا= بی­ فاصله و مجاور نویسی شده با کسره­ ی "واو" به معنای (ولایت) است نمونه:

گه خاک در لباس گیا رفت از هوس

گه آب خود هوا شد از بهر این وِلا

 تحریر ِسکون­ها:

  نشانه­ی سکون معمولا روی حرف تحریر می­شود اما گاهی باید برای جلوگیری از خطای دید ِ خواننده در ­فاصله تحریر شود. زمانی که این نوع  ِصحیح  ِ خواندن غزلها باب شد بعد از صد سال میتوانیم آهسته آهسته اعراب را حذف کنیم. برای مثال:

عشق  ْ  بنده‌می­کند­­ آزاد را

بجای ِ 

عشقْ بنده‌  می­کند آزاد را

و

نار  ْ  می­جوید چوعاشق  ْ  یار را

بجای ِ

نارْ می­جوید چو عاشقْ یار را

 زیرا در تحریر قدیم احتمال ِ ( ناز) دیدن ِ  ( نارْ )  کم نیست. که دومی همان علامت سکون روی (ر) است نه نقطه ی ِ (ز).

 تحریر (   تورا  و  ترا   )  هر دو صحیح است  و استفاده از آن بسته­گی دارد به شرایط  ترکیب . مثلا اگر ( ترا) با (مرا) هم قافیه شده باشد جدا نویسی  ِ ( ترا) صحیح نیست

 شراب داد خدا مر مرا ، ترا سرکا

چو قسمت­است ، چه جنگ­است مر مرا و ترا

 به تدریج نکات کلیدی را برای خواننده ی کنجکاو و نه علامه گان  ِ لاکتاب  ِ دهر ارسال خواهم کرد!

 پای ِ پرچین

چو نهادم سر مستی، چه کشم بار کَهی را ؟

چو مرا گرگ شبان شد، چه کشم ناز شبان را ؟

 خوشبختانه خر و برده­ ی مست  بار ِ کاه را به مقصد نمی­رساند دست کم نصفش را  به راه میریزد! شاعری که وجدان بیدار ِ خلقی کور و کر و فرمانبردار است، گرگی­ صفت ِ شبان را  به بز نمی­گیرد و او را چون چارپایان  یارای مجیزگویی و لیسک کشیدن به هر چه نه بدتر ِ شبانان نیست!

 تو زمین خورنده بین ، بِخورد دانه پرورد

عجب این گرگ ِ گُرسَنه رمه را چوون شبان شود!

 خاک را ببین! درست است که می­خورد اما در پناه خود  دانه را رشد می­دهد و فایده می­رساند.   عجب است که یک گرگ ِ گرسنه چوپانی ِ میلیونها گوسفند را بعهده بگیرد کسی که صرفا می­دَرد و نمی­پرورد؟  چه کسی به مولوی پاسخ­گوست؟ 

همه گرگان شبان شده همه دزدان چو پاسبان

چه کند دزد ِ عاشقان چو خدا پاسبان شود!

 شبانی ِ گرگان پیش از این که عجیب جلوه کند سندی است در شاخ­دار بودن ِ گوسفندان! اگر گوسفندان عقل سالمی در کله پاچه و بناگوش داشتند دزد را به پاسبانی نمی­ گماشتند و نصیحت شاعر را بگوش می­ گرفتند که گفت:

 گر طفل­ شیری پنجه زد بر روی ِ مادر ناگهان

تو دشمن خود نیستی؟ بر وی منه تو پنجه را

 همین گوسفندان هستند که تنور دیکتاتورها را باد می­زنند و ناخن بچه شیران را رشد می­دهند تا هنگام دریده شدن فقط توی تاکسی نُچ نُچ و تعجب کنند!       صبوری و عشق با چنین رمه­ ای  محال به نظر می ­رسد!

 گویی بیا که بر تو کنم صبر را شبان؟

بر بَرِه گرگ را چه شبان می کنی، مکن!

 غزل ِ یافت شده از مولانا 

غزلی گم شده از مولانا جلال ­الدین بلخی در نسخ خطی یافت شده و با صدای سیروس شاملو تقدیم می­شود.

غزل ِ یافت شده صرفا در نسخه خطی ِ  یوسف‌زاهر منعکس شده است. این غزل شاید درحضور شمس تب­ریز سروده شده و مولانا فرزندش سلطان ولد را  نکوهش می‌کند که در حیرت از شمس تب­ریز به مشورت و توطئه نپردازد!

این غزل به روشنی ادعای پوچ ِ صوفی و اهل دیانت و طریقت بودن ِ شاعر پارسی گوی را انکار می­کند و بهترین سند ِ دفع  ِ مدعیان  ِ فناتیک  و نبش ِ قبری مولاناست:

نی ­ام از اهل ِ سجاده، به لطف ِ خوردن ِ باده

که تا گرُدَم  ز ِ غم شادان کنم آبادویران را

بگردان باده ای ساقی، ز ِ خم ِ صاف ِ رواقی

به شادی بُگذران باقی، ز دور ِ باده، دوران را

چرا باده ننوشد جان، در این قصر و در این ایوان

چو در مستی همی بیند دو چشمش روی جانان را؟

ز درد ِ سوز ِ مشتاقی ، سر ِ آن دارم ای ساقی

که در عالم زنم آتش ، بسوزم کفر و ایمان را

منم مجنون ِ آشفته، در این دریا فرورفته

مرا چون دُرد درمان شد، چه خواهم کرد درمان را؟

             غزل یافت شده/صدای سیروس شاملو

 افراط در کاربرد ِ کسره ­ی ِ یلخی

پارسی ­زبانان از جمله اقوامی هستند که بیش از مردم دیگر کشورها در تلاش خسته­ گی ناپذیری برای نابودی آثار ادبی سرزمین خود از کسره ­ی ِ یلخی استفاده می­کنند!  من نمونه ­اش را در زبانهای دیگر به ندرت یافته­ ام.

پارسی­ گوی بکلی فراموش کرده­ است  با استفاده غلط و نامربوط از این کسره­ ی اضافه­ ی نامربوط ممکن است نه تنها در درک و معنا دست­ انداز ایجاد کند بلکه گاهی معنا را به عکس خویش تبدیل می­کند. یکی از اجبارهای استفاده ناصحیح از کسره یلخی همآهنگی و همضربی با نوعی موسیقی است که ما اصطلاحا آن را موسیقی سنتی یا (ساز­من­ضربی) می­نامیم. خواننده مجبور است برای رعایت ریتم چند نخاله مثل ِ (ای، ای داد، جانمی، او، وو، یا،..) و دست آخر کسره یلخی به شعر ِ بی­ صاحبی که پیام­ آن هم مهم نیست سنجاق کند تا از ضرب نیفتد! در آثاری از آوازخوانان فارسی این روبه قبله کردن ِ شعر بیشتر به گوش می­خورد. به این نمونه­ دقت کنید که آقای دکتر نائینی در سخنرانی­ ِ معوج ­اش از قول مولانا آورده است:

 ما کجا بودیم کان ایّام ِ دین (کسره  یلخی زیر ِ میم)

عقل می­کاوید اندر آب و کین

چون همی ­کرد از عدم گردون پدید

وین بساط  ِ خاک را می­ گسترید

ز اختران افروخت او مصباح­ ها (چراغ ها)

وز تبایع (با تا = فروش و بیع کردن) (طبایع= عناصر) فقل یا وفتاح ­ها

ای بسا بنیادها پنهان و فاش

کرد مُضمَر اندرین چرخ و فراش (مضمر= پنهان)

 اگر معتقدیم مولانا علم ِ اختری و کهکشان­ شناسیک را از چشم ِ سِِّر و راز دیده است پس بهتر است از همان کسره ­ی ِ یلخی استفاده کنیم که در معنی تقویم ِ دینی قبل از ما وجود داشته و خود ِ عقل این باور را در آب و کینه می­ کاویده است! حالا چرا (آب و کین) و این دو چه سنخیتی با هم دارند  و چرا نه (تاب­ وکین) که هر دو واژه جنگ ­وجدال معنی می ­دهند؟  این بماند برای بعد.

اما اگر معتقدیم مولانا علم اختری و کهکشان­ شناسیک را از چشم ِ سَر و شعور مادی دیده است یعنی اگر معتقدیم مولانا دانش زمان خود چون پیش­رفت علوم ِ ستاره­ شناسی را مطالعه می­کرده و نسخ  ِ استخراجی  ِ رصدخانه­ ی مراغه  و بحث ِ جفت طوسی مربوط به خواجه نصیر را مد نظر داشته است و باصطلاح ِ ممنوعه و قابل پیگرد در قرون وسطی (شمس­ الدینی) می­کرده بر اساس اندیشه­ ی این شاعر:

 مخسب ای یار  ِ مهمان­ دار امشب    

که تو روحی و ما بیمار، امشب

برون کُن خواب را از چشم  ِ اسرار 

که تا پیدا شود اسرار ، امشب

اگر تو مشترییی گِرد ِ مَه گَرد         

نه گِرد ِِ گنبد ِ دوّار ، امشب

 ( ادعای این که مشتری از اقمار زمین نیست ادعایی خطرناک بوده و همین ادعا می­توانسته مولوی را روی هیزم قرون وسطی کباب کند بلایی که بعدها بر سر ِ جوردآنوبرونو و جیرونامو ساوونارولا آمد)

 شکار نسر ِ طایر کُن به گردون       

چو جان ِ جعفری ِ طیار ، امشب

تو را دادند صیقل تا زدایی             

ز هجران ازرق ِ زنگار ، امشب

بحمدالله که خلقان جمله خفتند        

و من بر خلقت و پرگار امشب

زهی کر و فر و اقبال بیدار             

که حق بی ­دار و ما بیدار ، امشب (به اختلاف ِ "بی ­دار" و "بیدار" دقت کنید)

اگر چشمم بخسبد تا سحرگه           

ز چشم خود شوم بیزار ، امشب

اگر بازار خالی شد تو بنگر            

به راه ِ کهکشان ، بازار ، امشب

شب ِ ما روز  ِ آن استارگان­ست      

که درتابید در دیدار ، امشب

اَسد بر ثور برتازد به جمله            

عطارد  وَرنَهَد دستار ، امشب

زُحل پنهان بکارد تخم ِ فتنه            

بریزد مشتری دینار ، امشب

خمش کردم زبان بستم ولیکن         

منم گویای ِ بی­گفتار ،  امشب

   باید در حذف کسره ­ی ِیلخی اقدام کنیم چه به این معنی نوعی از دین است که عقل را به کاویدن وجستجوی کشمکش (تاب و کین) واداشته (صرفا به جهان ِ جان نگریسته است) و در ادامه، بنیادهای روشن و تاریک را در هستی پنهان نگهداشته است و مدعی پدید آمدن گردون  از عدم  بوده و بسیاری از بنیادهای عینی و ذهنی (پنهان و فاش) را تحلیل و تفسیری صرفا  دنیوی و مادی (چرخ و فراشی) کرده و زمین را مسطح و مفروش فرض کرده است (بساط ِ خاک رامی­گسترید).

تو مُردی و نظرت ( در جهان ِ جان­نگری­ست)

چو باز زنده ­شوی زین سپس بتانی زیست!

یكی از شواهد مكتوب، كتاب "اعلاق‌النفیسه" نوشته ابن‌رسته اصفهانی (قرن سوم هجری/ نهم میلادی) است كه تنها یك جلد از هفت جلد آن باقی مانده است. ابن‌رسته، هفتصد سال پیش از كوپرنیك مجموعه‌ای از نظریه‌های دانشمندان ایرانی را گرد آورده كه برخی از آنان قائل بر یك یا دو حركت وضعی و انتقالی زمین بوده‌اند.

کوپرنیک در کتاب ِ تحقیقی ِ خود "درباره گردش افلاك آسمانی" اعتراف می­کند تحت تأثیر افكار "ابن شاطر و نحقیقان مکتب مراغه" به این مهم دست یافته است.

 زمانی که مولوی 46 سال داشته  عجیب است اگر این نابغ ی عصر آثار نجومی خواجه نصیر طوسی بخصوص کتاب زیج ایلخانی را نخوانده باشد هرچند بسیاری از محققان مولوی آرزو می  کنند این کار را نکرده باشد!

خواجه نصیر در سال 638 رصدخانه بزرگی در مراغه ایجاد کرد  و در آن زمان مولوی 34 سال داشت. در زمان مولوی کلیسا نیز پیوسته بر دیدگاه کتاب مقدس مبنی بر سکون زمین و حرکت خورشید به آیات استناد می‌کرد و صاحب هر نظر مخالفی را همراه با آثارش ، زنده زنده در آتش می‌سوزاند. مکتوبات مراغه هیچ راهی مگر نفی کتاب مقدس در باب تکوین کواکب نداشته است. بدین ترتیب نام شمس بهانه ­ی هوشیارانه ­ای بود تا کتاب دیوان کبیر پیش از آن که در آتش تدهیب قرون وسطی بسوزد و خاکستر شود هرچند  دستکاری شده و سراسر مغلوط به دست ما برسد!

ببینید استفاده ­ی نابجا از یک کسره ­ی یلخی چه بلایی سر تاریخ می­آورد!

در انتهای غزل 11 از دیوان کبیر با چنین فاجعه ­ی یلخی روبر هستیم:

خاموش کن آخر دمی، دستور بودی گفتمی

سِّری که نفکنده­است کس در گوش ِ اخوان­ الصفا

در مثال فوق هم با استفاده از این سهل ­انگاری بر این معنا گردن نهاده ­ایم که

اخوان ­الصفای بدبخت از سِّری و دستوری که مولانا می­گوید آگاه نیست و قرار است این راز در گوش ِ اخوان­ الصفا افکنده ­شود. در حالیکه معنی بیت چیز دیگری است و آن با حذف ِ کسره یلخی از زیر ِ (گوش) میسر است:

خاموش کن آخر دمی، دستور بودی، گفتمی

سِّری که نفکنده­است کس در گوش ، اخوان­ الصفا

یعنی مولانا رمز و راز ِ اخوان ­الصفا را بازگویی می­کند.

خوانش دو غزل  از دیوان کبیر

با

    صدای سیروس شاملو 

غزل های مرگ آور ِ مولوی

یک سالی هست روی یکی از غزل ­های زیبای مولوی موسیقی ساختیم و زدیم و خواندیم و لذت بردیم اما نفهمیدیم چیزی که می­خوانیم چه معنی می­دهد! این مرض دامن­ گیر همه ی  کسانی است که معتقدند پیام شاعر را دقیق و درست درک کرده ­اند! برخی از آوازخوان­ های سنتی (اساتیز) از این هم فراتر رفته برای این که از ضرب ِ پیش ساخته عقب و جلو نیفتند نخاله ­هایی مثل ِ وای! ای! داد! و ... چاشنی ِ  اول و وسط و آخر مصراع  ِ بی ­صاحب می­کنند.

یک سالی مصراع زیر را بر اساس دیوان کبیر غلط خواندیم:

مطربا نرمک بزن تا روح بازآید به تن

گر زنی، بر نام  ِ شمس ­الدین تبریزی بزن

شمس الدین و شمس الدین وشمس الدین  می گوی و بس

تا ببینی مرده ­گان رقصان شوند اندر کفن

تازه همین امشب به غلط بودن این بخش از استخراجی ِ دیوان شمس کار ِ فروزانفر پی بردیم .

اگر قرار باشد موسیقی ِ این مطرب، روح را به تن ِ  (شنونده ِ موسیقی سنتی؟) بازگرداند و مرده را در کفن رقصان کند این مطرب باید از نرمک زدن پرهیز کند به همین دلیل تصحیح اشعار فوق چنین است:

مطربا نرمک مَزَن تا روح بازآید به تن

گر زنی، بَر نام  ِ شمس ­الدین تبریزان بزن

شمس ِدین و شمس­ ِدین و شمس ِ دین  می ­گوی و بس

تا ببینی مرده ­گان رقصان شوند اندر کفن

پرسش مشخص آنست که چرا محققان ِ ایرانی  دوست دارند هیچ ضربآهنگی خواب ِ ابدی  ِ مرده­ گان را آشفته نکند.

پیام های شما سالهاست در پنجره منعکس نمی شود و پیش از آن توسط عوامل فرهنگی ِ بلاگفا  هپلو می شود !

به همین جهت تقاضا دارم مطالب خود را به نشانی sirusshamlu@hotmail.com ارسال نمایید.

این وبلاگ هفته آینده با مطلب تازه ای  به روز خواهد شد. 

/* /*]]>*/

در باب ِقوم ِسبا

دفتر چهارم مثنوی

اثر

جلال الدین بلخی

می­دهند این را و آن را وعظ و پند

می­دهند ( واعظان و راهبانان ِ ملت البته نه قوم سبا  چنان که در بازخوانی ِ مثنوی آمده ) پند را.

- جنبش ِ خلق از قضا و وعده است ­­

(همه چیز قضاقدری­ست و وعده ­وعیدی!) ­                 

 - تیزی دندان ز سوز معده است ( قربان ِ طبابت اجتماعی ِاین پزشکان جامعه!)        

 نَفس ِاول راند بَر نَفس ِ دوم   (روانشناسی اجتماعی­شان به کمدی بیشتر شبیه است. نفس که اول دوم ندارد) ماهی از سر گُنده باشد نی ز دُم    ( جلاالخالق بااین منبر ِگرم ِاستدلال و بصیرت ذاتی ِ واعظان)    فتنه از عمامه خیزَد نِی ز خُم (این بخش بطور کلی از مثنوی حذف شده)

لیک هم میدان و خر ، میران چو تیر ( با این اوصاف میدان ِجولان و تاختن فراخ و خردوانی مجاز!) 

چونک بِلّع گفت < حق> شد ناگزیر               

 (والله بالله که گفت و قسم خورد همه­ چیز درست شد!!زیر سایه­ ی ِطبابت ِصادره از منابر و تریبون­های لیدرز پالیتیک اجتماعات بشری­ست که مولانا کلام شاعرانه را تقطیع کرده و از اینجا به بعد مستقیم می­نویسد:)

تو ( ای خلق ِ ناچار) نمی­دانی کزین دو کیستی ( اهل انبیاء که نیستی و از  این قوم ِ درازگوشان ِ متوهم پامنبری هم که نیستی)

جهد کن چندان که دانی چیستی( به اندازه ­ی درک­ ات ببین جایگاه تو کجاست)

چون نهی بر پشت ، کشتی­بار را( جهت انبساط خاطر کمونیست­ها معلوم شد مولانا مخاطبش پرولتاریای بنادر است که برای سرمایه ­داران حمالی می­کند!)

بر توکل می­کنی این کار را( شاید قضاوت نهائی را به محکمه­ ی دیگری برده ­ای تا بعدا خداوند در دورخ به مجازات ِ اربابان  بپردازد!) تو نمی­دانی که ­از هر دو که ­ای ( نه از حاکمانی نه با این محکومان)

غرقه ­ای اندر سفر یا ناجی ­ای

گر بگویی تا: ندانم من کی­ ام

             بر نخواهم تاخت در کشتی و یم

             من درین ره ناجی ام یا غرقه­ ام

             کشف گردان کز کدامین فرقه­ ام

             من نخواهم رفت این ره با گُمان

             بر امید خشک همچون دیگران

(اگر این حرفها را بزنی و در سیستم ِ برده ­گی و سیستم ِ بلّع و الله بختکی  بخواهی هرج و مرج بوجود بیاوری و ارتباط زحمتکشان را با زحمت گیران قطع کنی آنوقت است که دیگر.. )

هیچ بازرگانی­ ای ناید ز تو

زانک در غیب است سّر ِ این دو رو

( چون راز ِ این برده­ گی تاریخی بر تو روشن نیست و در غیب است- مولانا اینجا راز بزرگ بردگی تاریخ را بر آفتاب می ­افکند ...)

تاجر ِ ترسنده طبع ِ شیشه­ جان

در طلب نه سود دارد نه زیان

( این یک سوی معادله با یک تاجر ترسوی ظریف که از این نوع توکل زیان چندانی نمی برد و اما سوی دیگر..)

بل زیان دارد که ( کسی که) محروم است و خوار

(ضرر را آنکس که محروم و خوار است می­کند و ...)

نور ، او یابد که باشد شعله­ خوار

(این محروم ِ نور است که جستجوگر و نیازمند افراطی ِ نور است او به دنبال اشراق مهرآمیز و اصلاحاتی است و عطش اشتیاق اوست که او را دوباره به برده­گی می­کشد و مولانا با دادن این خبر ِ تلخ به برده ­ی ِ آگاه چنین خطاب می­کند:)

چونک بر تو گشت روشن کارها ( حالا که موضوع برده­ گی ذهنی دقیقا برای تو روشن شد ..)

چونک بر تو گشت روشن کارها

کار ِ دین اولی کز آن یابی رها!

نیست دستوری بدینجا قرع باب

جز امیدالله اعلم بالصواب

( از اتصال ِ دلانه  به قول مولانا کارزیادی ساخته نیست و این پیشنهاد آخر مولوی جای فکر دارد!)

غزل 37 از دیوان شمس تبریزی اثر محمد بلخی به تصحیح و خوانش سیروس شاملو

به دلسوخته گان راه آزادی تقدیم شد:

http://www.zshare.net/videoplayer/player.php?SID=dl036&FID=66885140&FN=yah.wmv.flv&iframewidth=648&iframeheight=415&width=640&height=370&H=668851401714757d&ISL=1

 با پوزش از تبلیغات ِ نا خواسته

غزل  1504

مولوی در تارو پود ِ غزل 1504 موضوعی را مطرح می کند که شاید امروز در جامعه­ ی ایران مورد بحث است و آن ( نوع ِ دگرگونی) در ساختار جامعه است. اصلاح طلبان به تغییر آرام و صبور جامعه معتقدند.

مولوی در غزل 1504  به این صبوری اشاره می کند و آن را مذهب ِ اُستاد ( مذهب رسمی) می خواند و این طرز تفکر را به ریشخند می گیرد زیرا به سامانی معتقد است که چیزی تازه و بدیع است و هنوز ایجاد نشده چنان که گوید ( مَگَر از قعر ِ طوفانش بَرآرَم – چُنان که نیست را ایجاد کردم) ایجاد ِ نیست حرف اصلی است در غیر این صورت  هیچ بدعتی در کار شاعر نیست. به دو بیت از غزل 1504 دقت کنید:

مرا استاد صبر است و از این رو

خلاف ِ مذهب ِ استاد کردم

جهانی که نشد آباد هرگز

به ویران کردنش آباد کردم

البته (شرب) را هم در پاکسازی فرهنگی (شیر) تصحیح فرمودند. حالا پای مولانانشناس است که تشخیص دهد شیرفروش با آمیختن شکر تقلب می کند یا شراب فروش!

بخشی از غزل حذف شده توسط مولانا پژوهان ِ حوزه ی دژخیم

در این پاره غزل شاعر تبعیدی مولانا جلال الدین بلخی که بعدها به مولوی تغییر نام داد به یکی از عمده ترین علل قتل شمس تبریزی اشاره می کند.  دولت ِ خفقان ( شب نظام ) چون در مقابل زبان انتقادی ( تیغ ِ صحبت ِ) این رهایی طلب خود را عریان و حقیر ( تهی ) حس می کند زبان این شورشی را چون نوک و خامه ی قلم و نی درهم می شکند تا بساط خفقان را ابدی کند. عجیب نیست از زیر دماغ چنین شب نظامی دیوان شمس تبریزی با همه ی تخریب ها و ویران سازی ها همچنان زنده نفس می زند. این را از نکات مثبت جهل بدانید که دیوان را درک نکرد در غیر اینصورت آن را به آتش ِ تفتیش عقاید می سپرد:

مولانا خطاب به شمس ِ مقتول چنین می خواند:

من چه گویم،

چه شب نظام ، تو را

چون تهی شد ز تیغ ِ صحبت ِ تو

همچو نِی بشکند نیام ِ تو را!

شمس ِ تب ریز! این دل ، آشفته

بر جگر بسته است نام ِ تو را